Advies over het financieren van erfgoedonderzoek op basis van vertrouwen
Met dit advies willen we bijdragen aan veranderingen in de organisatie en financiering van erfgoedonderzoek; specifiek aan manieren waarop onderzoekers, makers, en maatschappelijke initiatieven en organisaties gelijkwaardiger kunnen samenwerken.
Wetenschappelijk onderzoek uitvoeren met erfgoedgemeenschappen vraagt namelijk om samenwerkingen die niet uitsluitend bestaan uit zakelijke overeenkomsten. Erfgoed gaat mensen aan het hart. Erfgoedonderzoek moet dus oog en hart hebben voor de verschillende groepen die met erfgoed verbonden zijn. Daarbij wordt van veel erfgoedonderzoek – toegepast, praktijkgericht
of anders – verwacht dat het maatschappelijke impact maakt: dat het een positieve verandering teweegbrengt in de samenleving. Deze doelen worden echter bemoeilijkt doordat vrijwel alle betrokken partijen (de onderzoekers, de beleidsmakers die subsidieregelingen ontwerpen, de subsidieadviseurs, en evaluatie-commissieleden) werken vanuit een systeem dat niet vanzelfsprekend ingericht is voor gelijkwaardige samenwerking. Subsidiestelsels en -praktijken passen zich niet snel aan veranderende inzichten aan.
De route Levend Verleden van de Nationale Wetenschapsagenda, het Netwerk Levend Erfgoed en de Reinwardt Academie hebben deze uitdaging opgepakt en het traject Democratisering Erfgoedonderzoek-Financiering (DEF) opgestart met een betrokken ‘verandergemeenschap’ – community of change. In het afgelopen anderhalf jaar hebben we mogen luisteren, netwerken, structureren, terugleggen, bespreken, flipcharten, post-iten, experimenteren, reflecteren en concluderen hoe het anders kan. Die conclusie leggen we hier voor. Bottom line is: het stelsel waarin onderzoeksmiddelen via subsidies worden verdeeld kan nog veel toegankelijker, eerlijker, en daarmee – zo pleiten wij – beter. We hopen dan dat ons traject een zet in de goede richting kan bieden. We zijn onze opdrachtgevers en vooral ook de deelhebbers zeer dankbaar voor het mogelijk om dit traject te kunnen vormgeven.
Linn Borghuis (Netwerk Levend Erfgoed)
Jonathan Even-Zohar (NWA Route Levend Verleden)
Asmara Pelupessy (Reinwardt Academie)
Aanbevelingen
1. INVESTEER IN RELATIES EN SAMENWERKINGEN, IN PLAATS VAN PROJECTEN EN IMPACT
- NWO/SIA moet benaderingen zoals die van de Community of Change verder stimuleren, door expliciet aandacht te geven aan het benutten en ontwikkelen van bestaande relaties en samenwerkingen.
- De NWA Routes (in NWA lijn 3: Netwerken en vernieuwing) zouden een nog sterkere rol kunnen nemen in het onderhouden en uitbreiden van bestaande samenwerkingsverbanden, bijvoorbeeld via het inzetten van micro-financiering.
2. MAAK VERTROUWENSGEBASEERDE ONDERZOEKSFINANCIERING
- NWO/SIA zou vertrouwensgebaseerde onderzoeksfinanciering structureel mogelijk moeten maken.
- NWA zou hier invulling aan kunnen geven middels een vervolg op het DEF-project, waarbij meerdere NWA Routes, die andere samenwerkingsverbanden bedienen, kunnen deelnemen.
- NWA kan hierbij veel leren door ervaringen uit te wisselen met Fonds Cultuurparticipatie en andere subsidieverstrekkers, kennispartners en actoren die in dit advies genoemd zijn.
3. ERKEN DAT GELIJKWAARDIG ONDERZOEK DOEN MEER IS DAN ‘vraag en antwoord’
- NWO/SIA en andere subsidieverstrekkers zouden moeten verkennen wat er nodig is in de regelingen om gelijkwaardigheid centraal te stellen, en daarbij het uitgangspunt dat de maatschappij een vraag heeft en de wetenschap een oplossing kritisch benaderen.
4. COMPENSEER GEMEENSCHAPPEN VOOR HUN TIJD EN INZET
Er is een Fair Practice Code voor Gemeenschappen nodig. NWA heeft in de regeling Citizen Science 2026 al geld beschikbaar gemaakt voor compensatie van de tijd die burgercollectieven in een aanvraag-ontwikkeling stoppen. Dat is een goede ontwikkeling. Maar om het breder te trekken zijn duidelijke en gedragen richtlijnen nodig.
5. ZORG VOOR VRIJERE BUDGETMODULES
- NWO/SIA moet de begrotingsmodules (personeel, materiele kosten, kennisbenutting) die onderliggend zijn aan het stelsel van onderzoeksfinanciering herzien. Om gelijkwaardigheid te omarmen zou het in alle NWA projecten mogelijk moeten worden om de onderzoekstijd van samenwerkingspartners als zodanig te erkennen, en ze niet te ‘verstoppen’ onder materiële kosten.
- NWO/SIA zou, samen met de in dit advies benoemde fondsen, en op basis van het advies. Op zoek naar gelijkwaardigheid(Boekmanstichting), budgetmodules moeten ontwerpen voor het verduurzamen van relaties en netwerken die ruimte laten aan proces, en niet tevoren ingekaderd zijn.